بازتعریف خانواده بر اساس قرآن و منابع روایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌پژوه دکتری قرآن و روان شناسی مجتمع آموزش عالی علوم انسانی جامعه المصطفی العالمیه

2 دانشیار روان شناسی تربیتی جامعه المصطفی العالمیه

چکیده

مفهوم‌شناسی از مباحث پیشینی در هر علمی است؛ تعریف خانواده به لحاظ جایگاه آن و به عنوان موضوعی بین رشته‌ای از ضرورت و اهمیتی مضاعف برخوردار است. اندیشمندان بر اساس رویکردهای مختلف، تعاریف زیادی از خانواده ارائه داده‌اند و این پژوهش درصدد است خانواده را بر اساس منابع اسلامی شامل قرآن کریم و روایات تعریف کند. در این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی صورت گرفته است، منابع اسلامی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت و هیجده عنصر به عنوان عناصر موثر در تعریف خانواده مورد شناسایی قرار گرفت: «بناء، پیمان زندگی مشترک، دائمی، یک زن و مرد، مسلمان، تمایلات جنسی، فرزندان، فرزند همسر، فرزندخوانده، پدربزرگ-مادربزرگ، آرامش، محبت، احساس مسئولیت، مسکن واحد، مدیریت مرد، تامین معیشت، محافظت وپرورش». روایی محتوای عناصر مذکور توسط نه کارشناس متخصص در علوم اسلامی مانند روان‏شناسی، کلام، قرآن، حقوق، ادیان، تاریخ و سیره» هستند سنجیده شد؛ از این میان دلالت مستندات بر شانزده عنصر مورد تایید کارشناسان قرار گرفت و دلالت مستندات بر دو عنصر «دائمی» و «فرزندخوانده» کافی تشخیص داده نشد. بر اساس مولفه‌های به دست آمده از منابع اسلامی تعریف خانواده به شرح زیر است: «خانواده بنائی است که با پیمان زندگی مشترک یک زن و مرد مسلمان بنا نهاده می‏شود و بر اساس آن غالباً زن و مرد با فرزندان و گاهی فرزند همسر، پدر و مادربزرگ در مسکنی واحد و در فضایی همراه با آرامش و محبت، تحت مدیریت و تامین معیشت مرد زندگی می‌کنند؛ زوجین نسبت به نیازهای هم به‌ویژه نیاز جنسی مسئول و برای سایرین نقش محافظتی و پرورشی دارند.»

کلیدواژه‌ها


1- قرآن کریم.
2- على بن موسى الرضا، ‏طبّ الإمام الرضا(ع) (الرسالة الذهبیة)، محقق/مصحح: نجف، محمد مهدى‏(1402ق)، قم: دارالخیام‏.
3- ابن أبی جمهور، محمدبن زین‏الدین‏، عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه، محقق/مصحح: مجتبى عراقى(1405 ق)‏، ‏قم:‏ دارسید الشهداء للنشر، چاپ اول، تعداد جلد 4.
4-ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر(1367ش)، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
5- ابن بابویه، محمد بن على، الخصال(1362ش)، قم: جامعه مدرسین، چاپ اول.
6- ابن بابویه، محمد بن على، من لا یحضره الفقیه(1413ق)، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم چاپ دوم، ج‏3، ص382
7- ابن حیون، نعمان بن محمد مغربى، دعائم الإسلام‏، محقق/مصحح: آصف فیضى(1385ق)، قم: مؤسسة آل‏البیت(ع).‏
8- ابن شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول عن آل الرسول(ص)(1363ق)، قم: انتشارات جامعه مدرسین، چاپ دوم.
9- ابن فارس، أحمدبن فارس‏، معجم المقاییس اللغة، محقق/مصحح: هارون، عبدالسلام محمد(1404ق)، قم: نشر مکتب الاعلام الاسلامی.‏
10-ابن فهد حلى، احمدبن محمد، عده الداعی و نجاح الساعی‏، محقق/مصحح: احمد موحدى قمى(1407ق)، قم: دارالکتب الإسلامی، چاپ اول.
11-استفان مور، دیباچه‏ای بر جامعه‏شناسی، ترجمه مرتضی ثاقب‏فر(1376)، تهران: انتشارات ققنوس.
12-اسدی، لیلاسادات و میرزازاده، زهرا.(1393)، ارزیابی کارایی معیارهای حمایت از اجتماع در تعامل حقوق کیفری با خانواده، فصلنامه تعالی حقوق ، شماره 8.
13-اسماعیلی، آیت الله.(1381)، حقوق مادر در قرآن و حدیث، حدیث اندیشه، ش1.
14-اعزازی، شهلا.(1376)، جامعه‌‌شناسی خانواده، تهران: روشنگران و مطالعات زنان، چ1، ص 10.
15-امام خمینی، تحریرالوسیلة‌، مؤسسه مطبوعات دارالعلم‌، قم: بی‌تا.
16-بروجردى، آقا حسین، جامع أحادیث الشیعة (للبروجردی)، 31جلد (1386ش)، تهران: انتشارات فرهنگ سبز، چاپ: اول.
17-بستان (نجفی)، حسین و همکاران، اسلام و جامعه شناسی خانواده (1388)، قم: نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ص 46.
18-بنی‏هاشمی خمینی، سید محمد حسن، توضیح المسائل مراجع (مطابق با فتاوای دوازده نفر از مراجع معظم تقلید)(1379)، قم: جامعه مدرسین.
19-پاینده، ابوالقاسم، نهج‏الفصاحه، مجموعه کلمات قصار حضرت رسول(ص)(1382)، تهران: دنیاى دانش.
20-پناهی، احمد و آذربایجانی، مسعود.(1392)، مبانی نظری نقش مدیریتی مرد در خانواده با رویکردی روانشناختی، مطالعات اسلام و روان‌شناسی، ش 12.
21-پناهی، علی‏احمد. (1387)، خانواده از منظر دین و روان‌شناسی، معرفت شماره 135.
22-جوادی آملی، عبدالله. (1391)، مفاتیح الحیاه، قم: اسراء.
23-حر عاملى، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، 30جلد، (1409 ق)، قم: مؤسسة آل‏البیت(ع)، چاپ اول.
24-حر عاملى، محمد بن ‌حسن، و‌سائل ‌الشیعه، تهران: المکتبه الاسلامی، بی‌تا.
25-حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین.(1363ش)، تفسیر اثنی عشری، تهران: انتشارات میقات، چاپ اول
26-الدافغانی، الحسین بن محمد.(1977م)، اصلاح الوجوه و النظائر فی القرآن الکریم (قاموس القرآن)، بیروت: دارالعلم للملاثین.
27-دهخدا، علی اکبر، لغتنامه دهخدا.
28-دیلمى، حسن بن محمد. (1412ق)، إرشاد القلوب إلى الصواب (للدیلمی)، قم: الشریف الرضی.
29-راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، ترجمه و تحقیق خسروى، حسینی غلامرضا(1374ش)، تهران: نشر مرتضوی.
30-الراغب الأصفهانى، حسین بن محمد. (1412ق)، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: نشر دارالقلم.
31-زحیلی، وهبه. (1420ق)، الاسره المسلمه فی العالم المعاصر، دمشق: دارالفکر،ص 20، به نقل از فلسفه حقوق خانواده ج1 ص 28.
32-ساروخانی، باقر. (1379)، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، تهران: سروش، چاپ سوم، ص135.
33-سالاری‏فر، محمدرضا. (1384)، خانواده در نگرش اسلام و روان‏شناسی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‏ها (سمت) و قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
34-سالوادر، مینوچین.(1395)، خانواده و خانواده درمانی، ترجمه ثنایی، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‏الملل.
35-سگالن، مارتین. (1370)، جامعه‏شناسی تاریخی خانواده، ترجمه حمید الیاسی، تهران: نشر مرکز.
36-شریف قرشی، باقر.(1382)، نظام خانواده در اسلام (بررسی تطبیقی)، ترجمه لطیف راشدی، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ص2.
37-شعیری، محمدبن محمد، جامع الأخبار (للشعیری)، نجف: مطبعة حیدریة، بى‌تا، چاپ اول، ص 110.
38-الشهید الثانى، زین‏الدین بن على الجبعى العاملى.(1410ق)، الروضه البهیه فى شرح اللعمة الدمشقیه، قم: داورى، چاپ اول.
39-صادقی، مسعود؛ فاتحی‏زاده، مریم؛ احمدی، سیداحمد؛ بهرامی، فاطمه و اعتمادی، عذرا.(1394)، تدوین مدل خانواده سالم براساس دیدگاه متخصصان خانواده (یک پژوهش کیفی)، دو فصل‌نامه مشاوره و روان‌درمانی خانواده، ش 16.
40-طاهری، محمدعلی و انصاری‌خوشابر، مسعود.(1386)، دانشنامه حقوق خصوصی، نشر محراب فکر.
41-طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم.(1409ق)، العروة الوثقی، بیروت: موسسه الاعلمی.
42-طباطبایی، سیدمحمدحسین.(1417)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم.
43-طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن.
44-----------------(1412ق.1370ش)، مکارم الأخلاق، شریف رضى، قم، چاپ چهارم.
45-طیب، سیدعبدالحسین.(1378ش)، اطیب البیان فی تفسیر القرآن‌، تهران: انتشارات اسلام‌، چاپ دوم‌.
46-عالمی طامه، حسن. (1387)، عقد فرزندخواندگی، فصل‌نامه علمی پژوهشی حقوق، ش ۱۹.
47-فربد، محمد صادق.(1383)، درآمدی بر خانواده و نظام خویشاوندی، تهران: نشر پشوتن، ص140.
48-فرقانی رئیسی، شهلا.(1387)، شناخت مشکلات رفتاری در کودکان و نوجوانان، منادی تربیت.
49-فرهنگ معین.
50-فیض کاشانى، ملا محسن.(1415ق)، تفسیر الصافى، تحقیق: حسین اعلمى، تهران: الصدر، چاپ دوم.
51-فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى.(1406ق)، الوافی، 26جلد، کتابخانه امام أمیرالمؤمنین على(ع)، اصفهان، چاپ اول.
52-فیومى، أحمد بن محمد.(1414ق)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، قم: نشر موسسه دارالهجرة‏.
53-قرائتی، محسن. (1383)، تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگى درس‏هایى از قرآن، چاپ یازدهم.
54-قرشى بنایى، على اکبر.(1412ق)، قاموس قرآن‏، تهران: نشر دارالکتب الاسلامیة.
55-کلینى، ابوجعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق.(1429ق)، الکافی، قم: دار الحدیث، چاپ: اول.
56-----------------------------.(1407ق)، (ط الإسلامیة)، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
57-کاشف‌الغطاء، محمدحسین.(1370)، این است آئین ما، ترجمه ناصر مکارم، قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین(ع).
58-کوئن، بروس.(1375)، درآمدى بر جامعه‏شناسى، ترجمه محسن ثلاثى، تهران: نشر توتیا.
59---------.(1378)، درآمدی بر جامعه‌شناسی، ترجمه محسن ثالثی، تهران: نشر توتیا، چاپ هفتم.
60-گلادینگ، ساموئل.(1382)، خانواده درمانی (تاریخچه، نظریه، کاربرد)، ترجمه فرشاد بهاری و همکاران، تهران: انتشارات تزکیه.
61-گلدنبرگ، ایرنه و گلدنبرگ، هربرت.(1386)، خانواده درمانی، ترجمه حمیدرضا حسین شاهی برواتی و همکاران.
62-گیدنز، آنتونی.(1383)، جامعه‌شناســی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران: نشر نی، چاپ سیزدهم.
63-لحجی، عبدالله بن سعید.(1420ق)، منتهی السؤل علی وسائل الوصول إلی شمائل الرسول(ص)، جده: دارالمنهاج.
64-مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى.(1403ق)، بحار الأنوار، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، چاپ دوم.
65-مجلسى، محمدتقى بن مقصودعلى. (1406ق)، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور.
66-محمدی، علی.(1392)، الگوی مرزبندی ارتباطی زوجین مبتنی بر دیدگاه اسلام، کتابخانه موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).
67-نرم‏افزار مجموعه آثار شهید مطهری، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، ج‌۲۷، ص ۲۲۵.
68-نرم‏افزار مجموعه آثار شهید مطهری، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، ج‌19، ص 82.
69-على بن موسى‏الرضا (1381ش)، امیرصادقى، نصیرالدین، طبّ الإمام الرضا(ع)، تهران: معراجی، ص42.
70-مصطفوى، حسن.(1368ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
71-موسوى همدانى، سید محمدباقر.(1374)، ترجمه تفسیرالمیزان، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم.
72-نجفی جواهری، محمدحسن، جواهرالکلام، ج۲۹، ص۳۴۹ (کتابخانه الکترونیکی مدرسه فقاهت).
73-آقاجانی، نصرالله.(1381)، مشارکت‏پذیری اعضای خانواده، مطالعات راهبردی زنان، شماره 16.
74-نورى، حسین بن محمد تقى.(1408ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسة آل‏البیت(ع)، چاپ اول.
75- https://www.welayatnet.com/fa/news/97794
76- http://lib.eshia.ir/10088/29/349
77- Wehmeier. Sally; Oxford Advanced Learner’s Dictionary of Current English, London, Seventh Edition, publishing by oxford, 2005, P:552.